Ethem Efendi Caddesi İsmini Kimden Alır? Erenköy’ün Tarihi ve Hikâyesi

Ethem Efendi Caddesi ismini kimden alır? Erenköy’de yaşayan veya Bağdat Caddesi çevresini iyi bilenlerin çoğu bu ismi her gün görür; fakat tabeladaki “Ethem Efendi”nin kim olduğunu muhtemelen çok az kişi bilir.

Bağdat Caddesi ile Şemsettin Günaltay Caddesi arasında uzanan Ethem Efendi Caddesi, bugün Erenköy’ün en önemli kuzey-güney akslarından biri. Yaklaşık 1,5 kilometrelik güzergâhı, tren hattını ve Bağdat Caddesi çevresini birbirine bağlarken aynı zamanda semtin ticari ve konut dokusunun önemli bir bölümünü taşıyor. İBB’nin ana arter listesinde de Ethem Efendi Caddesi; Caddebostan, Erenköy ve Sahrayıcedit bağlantılarıyla yer alıyor.

Fakat caddenin hikâyesi, bugünkü apartmanlar ve dükkânlardan çok daha eski.

Kısa Cevap: Ethem Efendi Caddesi İsmini Kimden Alır?

Bu soruya internette çoğunlukla verilen cevap:

Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi, 1829–1904.

Senin dikkatini çeken 2021 tarihli Turkish Forum yazısı da caddenin adını bu çok yönlü Osmanlı ilim ve sanat insanına bağlıyor. Yazıda Edhem Efendi’nin marangozluk, matbaacılık, makinecilik, mimarlık, ebru ve çeşitli zanaatlarla uğraştığı aktarılıyor.

Üstelik bu biyografik bilgilerin önemli bölümü yalnızca internet anlatısına dayanmıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin M. Uğur Derman tarafından yazılan “Edhem Efendi, Hezarfen” maddesi de İbrahim Edhem Efendi’nin marangozluk, doğramacılık, dökümcülük, tornacılık, makinecilik, dokumacılık ve matbaacılık gibi çok farklı alanlarda uzmanlaştığını doğruluyor.

Ancak araştırmayı biraz derinleştirdiğimizde mesele daha ilginç hale geliyor.

Cadde Adında İki Farklı Ethem Efendi İddiası Var

Kadıköy Belediyesi çevresindeki yerel tarih çalışmalarının önemli yayınlarından Gazete Kadıköy, 2018’de yayımladığı “Sokak Sokak Kadıköy” dizisinde başka bir kişiyi öne çıkarıyor.

Bu kaynakta Ethem Efendi Caddesi’nin, 1862–1933 yılları arasında yaşamış bestekâr ve Kadirî şeyhi Ethem Efendi’nin adını taşıdığı düşünülüyor. Kaynağa göre bu Ethem Efendi, Kadı İsmail Hakkı Efendi’nin oğlu, mûsikiyle ilgilenen ve Edirnekapı Kefevî Dergâhı’nda şeyhlik yapan bir isimdi. Gazete Kadıköy, yazı dizisini Dr. Müfid Ekdal’ın eserleri başta olmak üzere çeşitli Kadıköy tarihi kaynaklarından hazırladığını özellikle belirtiyor.

Bu kişinin kendisi de hayalî bir karakter değil. Müzik kaynaklarında Müştakzâde Ethem Efendi adıyla geçen 1862–1933 doğumlu bestekârın çok sayıda dinî ve din dışı eseri günümüze ulaşmış durumda.

Dolayısıyla karşımızda iki ayrı tarihî şahsiyet var:

Buradaki kritik nokta şu: Her iki kişinin hayatı doğrulanabiliyor; tartışmalı olan, caddenin hangisinin anısına adlandırıldığı.

Bu seri aynı zamanda yalnız tek bir ayın verisine bakmanın neden yanıltıcı olabileceğini gösteriyor. 2026’da aylık satış performansı henüz istikrarlı bir yükseliş trendine girmiş değil.

Hezarfen İbrahim Edhem Efendi Kimdir?

Yaygın anlatının işaret ettiği Hezarfen İbrahim Edhem Efendi, 1829 yılında Üsküdar Sultantepe’deki Özbekler Dergâhı’nda dünyaya geldi.

Babası dergâhın şeyhi Sâdık Efendi’ydi. Edhem Efendi mahalle mektebinin yanı sıra babasından, amcasından ve dergâhı ziyaret eden Buharalı âlimlerden eğitim aldı. TDV’ye göre Arapça, Farsça ve Çağataycanın yanı sıra Ermenice biliyor, teknik kaynaklardan faydalanabilecek ölçüde Batı dillerine de hâkimdi.

Onu sıra dışı yapan şey ise tek bir alanda uzmanlaşmamasıydı.

“Hezarfen” Lakabı Nereden Geliyor?

“Hezarfen” sözcüğü, kabaca çok sayıda fen ve sanatta maharet sahibi kişi anlamında kullanılıyor.

Edhem Efendi bu sıfatı fazlasıyla hak edecek bir çalışma hayatına sahipti. Kaynaklarda ilgi alanları arasında:

• ince marangozluk,
• doğramacılık,
• oymacılık,
• hakkâklık,
• dökümcülük,
• tornacılık,
• demircilik,
• makinecilik,
• dokumacılık,
• matbaacılık,
• hat,
• ebru

sayılıyor.

Midhat Paşa tarafından kurulan Mekteb-i Sanâyi’nin imalât müdürlüğüne getirildi; daha sonra Hicaz’da görev aldı ve Kâbe ile Ravza-i Mutahhara’nın tamir çalışmalarında bulundu.

Bir Osmanlı Hezarfeninin Buhar Makinesi

Edhem Efendi’nin hikâyesinin en dikkat çekici bölümlerinden biri mekanik çalışmaları.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre dergâhtaki kuyudan su çeken bir tulumba yaptı, Türkiye’de ilk kurşun boruyu döktü ve geliştirdiği bazı araçlar yurtdışında da ilgi gördü.

1867 Paris Sergisi’nde bazı eserleri sergilendi ve madalya aldı. Kendi yaptığı bir buharlı makineyi bir sandala monte ederek Üsküdar Şemsipaşa’dan Paşalimanı yönüne hareket ettirdiği de aynı akademik kaynakta kayıtlı.

Özbekler Tekkesi’nin güncel araştırma sayfası da Edhem Efendi’nin 1867 Paris Sergisi’ndeki çalışmalarını ve Mekteb-i Sanayi’deki öğreticilik faaliyetlerini aktarıyor.

Dolayısıyla Turkish Forum’daki yazının Edhem Efendi’nin çok yönlü hayatına ilişkin ana omurgası, daha güçlü tarih kaynaklarıyla büyük ölçüde örtüşüyor.

Ebru Sanatındaki Yeri de Önemli

Edhem Efendi yalnızca teknik konularla ilgilenmiyordu.

Babası aracılığıyla öğrendiği ebru sanatını devam ettirdi. Bu geleneğin daha sonraki kuşaklara aktarılmasında önemli bir rol oynadı; TDV, ebrunun Necmeddin Okyay üzerinden günümüze ulaşan çizgisinde Edhem Efendi’nin yerini özellikle vurguluyor.

Özbekler Tekkesi de Edhem Efendi’yi Osmanlı’nın son döneminde tasavvuf, teknik bilgi, zanaatkârlık ve eğitimciliği bir araya getiren sıra dışı bir şahsiyet olarak tanımlıyor.

Peki Cadde Adının Ona Verildiği Kesin mi?

Burada dikkatli olmak gerekiyor.

Hezarfen Edhem Efendi’nin hayatı hakkında elimizde güçlü biyografik kaynaklar bulunmasına rağmen, yaptığım araştırmada “Erenköy’deki bu caddeye şu tarihte İbrahim Edhem Efendi’nin adı verilmiştir” diyen açık bir belediye meclisi kararı veya isim verme belgesine ulaşamadım.

Turkish Forum ve birkaç yerel anlatı caddenin Hezarfen Edhem Efendi’den adını aldığını açıkça söylüyor.

Gazete Kadıköy ise başka bir Ethem Efendi’yi işaret ediyor ve bunu kesin hüküm yerine “olduğu düşünülüyor” şeklinde ifade ediyor.

Bu nedenle tarihsel olarak en doğru ifade:

“Ethem Efendi Caddesi’nin adının Hezarfen İbrahim Edhem Efendi’den geldiğine dair yaygın bir kabul bulunmakla birlikte, yerel tarih kaynaklarında Müştakzâde Ethem Efendi’yi işaret eden alternatif bir görüş de vardır.”

olacaktır.

Arşivler Bize Ne Söylüyor?

Cadde adının en azından Cumhuriyet’in ilk yıllarında kullanıldığı kesin.

7 Şubat 1934 tarihli Akşam gazetesinde bir adres açıkça “Erenköy Ethem Efendi Caddesi” şeklinde geçiyor. Aynı yılın mayıs ayındaki emlak ilanlarında da Ethem Efendi Caddesi üzerindeki köşklerden söz ediliyor.

Bu ayrıntı önemli çünkü 1927–1934 döneminde İstanbul’da geniş kapsamlı bir sokak adlandırma ve yeniden adlandırma çalışması yürütülüyordu. Erken Cumhuriyet dönemi İstanbul sokak adlarını inceleyen akademik araştırmalar, belediyenin edebiyat, mûsiki ve ülkeye hizmet etmiş kişilerin isimlerini de sokaklara verdiğini belirtiyor.

Bu bilgi Müştakzâde bestekâr Ethem Efendi ihtimalini ilginç hale getiriyor; fakat tek başına kanıtlamıyor.

Nazım Hikmet de Ethem Efendi Caddesi’nde Yaşadı

Caddenin kültürel hafızasındaki bir diğer önemli isim Nazım Hikmet.

Gazete Kadıköy’ün dönemin gazete yazılarından yaptığı araştırmaya göre Nazım Hikmet’in Erenköy yılları 1932’de başladı. Piraye ve aileleri Erenköy’deki köşklerden birine yerleşti.

Hatta Nazım Hikmet, Orhan Selim mahlasıyla yazdığı yazılardan birinde kendi adresini Erenköy, Ethem Efendi Caddesi No:13 olarak veriyor.

Şairin yazılarında 1930’ların Erenköy’ünün bugün bize oldukça tanıdık gelebilecek sorunları da görülüyor: sivrisinek, su kesintileri, karanlık sokaklar ve yol bakım problemleri.

Bu kayıtlar, Ethem Efendi Caddesi’nin en azından 1930’ların başında artık yerleşmiş ve günlük hayatta kullanılan bir cadde adı olduğunu açık biçimde gösteriyor.

Köşklerden Apartmanlara: Ethem Efendi Caddesi Nasıl Değişti?

Bugünkü Erenköy’ü 1930’ların Erenköy’üyle karşılaştırmak oldukça zor.

1934 İstanbul Şehri Rehberi ile 1955 haritalarını karşılaştıran akademik çalışmalar, Kurbağalıdere ile Bostancı arasında yerleşimin giderek sıklaştığını ancak bölgenin 1950’lerde hâlâ seyrek bir yapı dokusuna sahip olduğunu gösteriyor.

Erenköy ve Bağdat Caddesi çevresinin karakteristik yapısı uzun süre:

büyük parsel + geniş bahçe + ahşap veya kâgir köşk

şeklindeydi.

1940’lardan itibaren bazı köşklerin yerini apartmanlar almaya başladı. Asıl kırılma ise 1965 tarihli Kat Mülkiyeti Kanunu sonrasında ve 1972 sonunda yürürlüğe giren Bostancı–Erenköy Bölgeleme İmar Planı ile yaşandı. Akademik mimarlık araştırmaları bu dönemin, Bağdat Caddesi çevresinde daha yoğun ve yüksek konut yapılaşmasının önünü açtığını gösteriyor.

Bugün bölgede gördüğümüz apartman dokusunun önemli bölümü bu dönüşümün devamı.

Ethem Efendi Caddesi Bugün Neden Önemli?

Bugün Ethem Efendi Caddesi yalnızca tarihî bir isim değil.

Cadde, Bağdat Caddesi ile Şemsettin Günaltay Caddesi arasındaki önemli bağlantılardan biri ve Erenköy’ün ticari eksenlerinden biri olarak işlev görüyor. İBB kayıtlarında ana arter statüsünde yer alması da ulaşım fonksiyonunun önemini gösteriyor.

Gayrimenkul açısından ise Ethem Efendi Caddesi ilginç bir mikro lokasyon örneği.

Aynı bölgede;

• doğrudan cadde cepheli daire,
• caddeye bir sokak mesafedeki daire,
• tren hattına yakın bina,
• Bağdat Caddesi’ne yakın bölüm,
• daha kuzeyde kalan bölüm

aynı mahallede bulunmasına rağmen farklı kullanıcı profillerine ve farklı değerleme dinamiklerine sahip olabilir.

Bu nedenle [Kadıköy’de daire değerini belirleyen kriterler] değerlendirilirken yalnız mahalle adı değil; sokak, bina ve bağımsız bölüm birlikte ele alınmalıdır.

Bir Caddenin İsmi Neden Gayrimenkul Hikâyesinin Parçasıdır?

Gayrimenkulde lokasyon yalnızca koordinattan ibaret değildir.

Bir sokağın:

tarihî kimliği + mimari dokusu + ulaşım bağlantısı + çevresindeki yapılar + semt algısı

birlikte o bölgenin karakterini oluşturur.

Ethem Efendi Caddesi bunun güzel örneklerinden biri. Bir zamanların köşkler ve çamlıklar arasındaki yolu bugün yoğun bir şehir aksına dönüşmüş durumda; fakat cadde adında, kalan birkaç tarihî yapıda ve eski fotoğraflarda o geçmişin izleri hâlâ okunabiliyor.

Bu değişim aynı zamanda [Kadıköy’de aynı mahallede daire fiyatlarının neden farklılaştığını] anlamanın da önemli bir parçasıdır.

Sonuç: Tabeladaki İsimden Çok Daha Fazlası

Ethem Efendi Caddesi ismini kimden alır?

Yaygın anlatıya göre cevap, Osmanlı’nın sıra dışı ilim ve sanat insanlarından Hezarfen Şeyh İbrahim Edhem Efendi.

Verdiğin Turkish Forum yazısındaki bu anlatının Edhem Efendi’nin hayatına ilişkin bölümleri güçlü tarih kaynaklarıyla büyük ölçüde doğrulanıyor.

Ancak yaptığımız daha kapsamlı araştırma, cadde adının kaynağı konusunda alternatif bir görüş bulunduğunu da ortaya koyuyor: Gazete Kadıköy’ün yerel tarih derlemesi, caddenin 1862–1933 yılları arasında yaşamış Müştakzâde Şeyh Ethem Efendi ile bağlantılı olabileceğini belirtiyor.

Açık erişimli kaynaklarda kesin isim verme kararına ulaşılmadığı için bu ayrıntıyı kesin hüküm yerine tarihî bir tartışma olarak aktarmak en doğru yaklaşım.

Kesin olan ise şu:

Ethem Efendi Caddesi en az 1930’lardan beri Erenköy’ün ana damarlarından biri ve köşklerden apartmanlara, Nazım Hikmet’ten günümüz Bağdat Caddesi yaşamına uzanan çok katmanlı bir kent hafızasına sahip.